هدف از این تحقیق بررسی عملکرد سدهای اصلاحی رسوبگیر خشکه چین احداث شده درطول یک آبراهه بر مرفولوژی آبراهه و ترسیب رسوبات در یک منطقه کوهستانی خشک و نیمه خشک است. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که عملکرد سدهای اصلاحی ایجاد شده در تله اندازی رسوبات ریز دانه در قسمت های مختلف آبراهه متفاوت است و در این بین سدهای انتهایی عملکرد بهتری داشته اند. از سراب آبراهه به سمت پایین دست، پهنای آبراهه افزایش یافته و میزان رسوبات تله انداخته شده توسط سدهای انتهایی بیشتر از رسوبات ترسیب شده در سراب آبراهه است.

خاک یکی از مهم ترین عناصر منابع طبیعی در هر کشور است. در مناطقی که فرسایش کنترل نمی شود، خاک ها به تدریج فرسایش می یابد و حاصلخیزی خود را از دست می دهد. یکی از پیامدهای کاهش حاصلخیزی خاک، عدم امکان تامین غذای کافی است. معمولا برای حفاظت خاک و جلوگیری از فرسایش، دو روش مستقیم و غیرمستقیم وجود دارد. یکی از روش های مستقیم جلوگیری از فرسایش، احداث بندهای اصلاحی است. این سازه ها در بستر آبراهه ها و عمود بر جریان ساخته می شود تا سرعت آب و قدرت فرسایش رواناب در اثر کاهش شیب بستر را کاهش دهد. هدف پژوهش حاضر، اولویت بندی مکانی محل احداث بندهای سنگی ملاتی و گابیونی در حوزه ی آبخیز قورچای رامیان براساس روش های تصمیم گیری چند معیاره است. اولویت بندی بر اساس معیارهای تاثیرگذار مانند فیزیوگرافی، هیدرواقلیم، زمین شناسی و خاک شناسی و عوامل اقتصادی اجتماعی با استفاده از مدل AHP و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام شد. وزن معیارهای اقتصادی اجتماعی، هیدرواقلیم، فیزیوگرافی، خاک و زمین شناسی به ترتیب برابر با 0/409، 0/124، 0/058 و 0/409 است که میزان تاثیر معیارها را بر مکان یابی محل احداث بند گابیونی و سنگی ملاتی نشان می دهد. بر اساس اولویت بندی که در بین وزن ها صورت گرفته، اولویت های 1 تا 5 برای احداث بندهای سنگی ملاتی به ترتیب متعلق به زیرحوزه های 14، 10، 13، 6 و 9 است. زیرحوزه ی 14 با وزن 0/304 به عنوان اولویت اول و زیرحوزه ی شماره 1 با وزن 0/129 در اولویت آخر است. از بین زیرمعیارها، زیرمعیار حساسیت به فرسایش سازند با وزن 0/36 دارای بیشترین تاثیر و زیرمعیار ضریب سیل خیزی و درصد شیب با وزن 0/05 دارای کمترین تاثیر در انتخاب اولویت اول یعنی زیر حوزه ی 14 است. براساس اولویت بندی که در بین وزن های نهایی 62 زیرحوزه با آبراهه درجه 2 برای احداث بندهای گابیونی صورت گرفت، اولویت های 1 تا 5 به ترتیب به زیرحوزه های 36، 35، 34، 32 و 57 تعلق دارد. زیر حوزه ی شماره ی 36 با وزن 0/453 به عنوان اولویت اول و زیر حوزه ی شماره ی 1 با وزن 0/113 به عنوان اولویت آخر برای احداث بند گابیونی پیشنهاد شد.

در این تحقیق به منظور بررسی دانه بندی رسوبات پشت بندهای اصلاحی از روابط فرکتالی استفاده شد. تعداد سه بند با ارتفاع دو، 2/2 و 6/0 متر انتخاب شد و گودالی به اندازه ارتفاع بند در پشت بند حفر گردید. سپس با توجه به رنگ لایه های رسوبی انباشته شده، ضخامت لایه ها تعیین و از هر لایه جهت تعیین دانه بندی ذرات رسوبی نمونه برداری صورت گرفت. رابطه فرکتالی بیرد و همکاران نتایج بهتری نسبت به چهار رابطه دیگر ارائه می دهد. در هر سه بند بعد فرکتال از لایه های بالا به پایین دارای افزایش و کاهش می باشد و تغییرات یکنواختی ندارد. در بند 79 و 80 بین بعد فرکتال با درصد ذرات شن و ماسه به ترتیب رابطه منفی و مثبت قابل توجهی وجود دارد. در بند 81 نیز رابطه ی بعد فرکتال با ذرات شن منفی و با ذرات ماسه مثبت می باشد. به طور کلی خاک های دارای ذرات شن کمتر و ماسه بیشتر بعد فرکتال بیشتری دارند. مقایسه رسوبات لایه ای بند 79، 80 و 81 نشان می دهد روند بین نقاط برگشتی بعد فرکتال و ذرات ماسه مشابه و برعکس روند خطی ذرات شن می باشد.

بندهای سنگی ملاتی سازه هایی هستند که جهت تنظیم شیب و مهار فرسایش آبراهه ها بکار گرفته می شوند. در این تحقیق برای تخمین حداکثر عمق آبشستگی در پایین دست سازه سنگی ملاتی زیارت با وجود 2 ردیف لوله جهت عبور آب بالادست به پایین دست در بدنه بند، مدل فیزیکی سازه در مقیاس1: 20 ساخته شد. بمنظور شبیه سازی جریان در طول مدت عمر مفید این سازه ها، آزمایشها برای حالتی که لوله ها به تنهایی جریان را به پایین دست منتقل نمایند و حالتی که پس از تله اندازی رسوبات و پر شدن لوله ها، جریان از روی سرریز عبور می کند، مورد شبیه سازی قرار گرفت. نتایج آزمایش زمان تعادلی 48 ساعته نشان داد که 94 درصد حداکثر عمق آبشستگی حداکثر در 8 ساعت اولیه آزمایش اتفاق افتاده است. همچنین حداکثر عمق آبشستگی به اندازه 130میلیمتر (معادل دو متر و شصت سانتیمتر در مقیاس واقعی) درحالت انسداد لوله ها اتفاق می افتد. در این شرایط پرش هیدرولیکی به پایین دست حوضچه آرامش منتقل شده، عمق آبشستگی افزایش یافته و در عرض کانال نیز گسترش می یابد و کم ترین عمق آبشستگی در حالتی که آب از سری لوله های پایین عبور می کنند، اتفاق می افتد. در این شرایط پرش هیدرولیکی داخل حوضچه قرار می گیرد. همچنین حداکثر عمق آبشستگی به عمق آب در پایاب سازه برای حالتی که جریان از روی سرریز و لوله ها همزمان عبور کند، حدود 2/2 و برای زمانی که تنها جریان از درون لوله ها به پایین دست منتقل شود، حدود 62/0 است.

احداث سدها می تواند باعث ایجاد تغییرات در رژیم هیدرولوژیکی رودخانه شود. به منظور تنظیم جریان های زیست محیطی مدیریت شده درک تأثیرات بالقوه ساختارهای آبی بر رژیم های هیدرولوژیکی رودخانه ضروری است. در پژوهش حاضر، برای بررسی تغییرات متوسط ماهانه دبی و منحنی تداوم جریان با استفاده از نرم افزار IHA نسخه 7.1.، از آمار ایستگاه هیدرومتری تنگ اسفرجان در خروجی حوضه هونجان (استان اصفهان) استفاده شد. مقدار جریان ماهانه در دوره بعد از احداث بندهای اصلاحی نسبت به دوره قبل از احداث بندها کاهش داشته است. همچنین منحنی تداوم جریان در تمام فصل ها قبل از احداث بندهای اصلاحی بالاتر از حالت بعد از احداث است. تفسیر منحنی های تداوم جریان بیانگر اثر کاهشی بندهای اصلاحی در همه ی انواع جریان است. شاخص های هیدرولوژیکی جریان (شاخص دبی نرمال در حالت پرآبی، شاخص دبی نرمال در حالت کم آبی، شاخص دبی عادی یا نرمال)، در دوره بعد از احداث نسبت به دوره قبل از احداث کاهش داشته است. در تمام ماه های سال به غیر از ماه های فوریه، مارس و آوریل نرخ کاهش شاخص دبی نرمال در حالت کم آبی (Q75) بیشتر از شاخص دبی نرمال در حالت پر آبی (Q25) بود. شاخص دبی نرمال در حالت پرآبی بعد از احداث بندهای اصلاحی در فصل بهار بیش تر از سایر فصل ها کاهش داشته است. شاخص دبی نرمال در حالت کم آبی در فصل زمستان و پاییز (91 درصد) و تابستان (90 درصد) کاهش بیش تری نسبت به بهار داشته است.

بندهای کوتاه رسوب گیر سازه های اصلاحی و کلیدی برای کنترل جریان رسوب و اصلاح مسیر آبراهه ها در حوزه های آبخیز هستند. در استان کرمانشاه کارآمدی این سازه ها در انباشت رسوب کمتر مورد مطالعه وارزیابی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارآیی این سازه ها در نگهداشت رسوب و کنترل سیلاب ها در سه حوزه آبخیز استان انجام شد. برای این کار، ضمن انتخاب سه حوضه مطالعاتی در شرق (حوضه حاجی آباد)، شمال (حوضه رزین) و جنوب استان (حوضه مرگ)، بندهای هدف برای مطالعه مشخص شدند. از این بندها در مجموع 30، 14 و 4 بند به ترتیب گابیونی، خشکه چین و سنگی و ملاتی انتخاب و بررسی شدند. سپس رسوبات انباشت شده در مخزن پشت بندها با کمک مساحی و برداشت نمونه از مقاطع مختلف حجم سنجی شد. بررسی نتایج در حوضه حاجی آباد در شرق استان که عامل اصلی فرسایش، مرتبط با فرسایش کناره ای بود، نشان داد که عملیات احداث گابیون و خشکه چین به صورت متراکم توانسته است فرسایش خاک و رسوبدهی را به میزان 13 درصد تقلیل دهد. در حوزه آبخیز رزین در شمال استان، بند های سنگی ملاتی و گابیون موفق به دام انداختن حدود 886 تن رسوب شده بودند. در حوزه آبخیز مرگ نتایج نشان داد بندهای بالادست آبراهه با 9245 کیلوگرم بر هکتار بیشترین و بندهای پایین دست با 3575 کیلوگرم بر هکتار کمترین عملکرد کنترل رسوب را داشتند. نتایج این پژوهش نشان داد در حوضه های با ظرفیت رسوب دهی بالا، بندهای خشکه چین یکی از مهم ترین سازه های کم هزینه در حوزه آبخیز برای جلوگیری از انتقال رسوب به ویژه ذرات درشت دانه هستند. درحالی که، احداث بندهایی با زهکشی کم جهت جلوگیری از انتقال ذرات ریز نیز کارآمد است.

سابقه و هدف: فرسایش توده ای حرکت سنگ و خاک به پایین شیب است که عمدتاً به دلیل نیروی ثقل است. یکی از مهمترین حرکت های توده ای، جریان واریزه ای بوده، که درواقع لغزش های سریع در حال حرکت هستند و بلای طبیعی بسیار خطرناکی در مناطق کوهستانی است. روش های بیولوژیک و مهندسی مختلفی جهت کنترل فرسایش و جلوگیری از حرکت رسوبات به قسمت های پایین دست وجود دارد. بندهای اصلاحی متداول ترین روش مورد استفاده برای کنترل جریان واریزه می باشند. هدف اصلی از ساخت آنها کنترل و کاهش میزان رسوبات ورودی به رودخانه ها می باشد. در مناطقی که جریان واریزه‏ای وجود دارد، ممکن است پشت بندها از رسوبات درشت دانه و واریزه‏ای پر ‏شود، از این رو ضرورت دارد عملکـرد ایـن سـازه‏هـا در نگهداشـت رسـوبات مختلف بررسی شود. در بخش هایی از حوضه ننور بانه جریان واریزه ای وجود داشته که سبب خسارت به جنگل های پایین-دست آنها شده و همچنین سبب پرشدن آبراهه ها و مخازن بندهای اصلاحی شده است. لذا، هدف از این تحقیق بررسی عملکرد بندهای احداث شده در بخش هایی از حوضه از لحاظ دانه بندی رسوبات است.مواد و روش ها: با استفاده از منابع، اطلاعات و نقشه های موجود، 58 نقطه از سطح حوضه مشخص و از خاک سطحی آنها نمونه برداری صورت گرفت. برای تعیین توزیع اندازه ذرات خاک از روش هیدرومتری با قرائت 24 ساعته و سری الک استفاده گردید. در این پژوهش، تعداد 88 بند گابیونی و ملاتی مورد ارزیابی قرارگرفت. از هر بند در دو نقطه و از دو عمق نمونه رسوب تهیه گردید (در مجموع 57 نمونه رسوب). نمونه های رسوب پس از هوا خشک شدن از الک 2 میلی متری عبور داده شده و توزیع اندازه ذرات کوچکتر از 2 میلی متر با استفاده از روش هیدرومتری (قرائت 24 ساعته) و الک مشابه نمونه های خاک تعیین گردید. جهت تعیین توزیع اندازه ذرات بزرگتر از 2 میلی متر نیز از روش الک (الک هایی با قطرهای بزرگتر از 2 میلی متر) استفاده گردید. در نهایت منحنی های دانه بندی و همچنین D50 رسوبات پشت مخازن بررسی و کارایی این بندها در به دام اندازی رسوبات ریزدانه و رسوبات واریزه ای و درشت دانه با مقایسه توزیع اندازه ذرات نمونه خاک های بالادست بندها و رسوبات پشت بندها بررسی گردید.یافته ها: با توجه به توزیع اندازه ذرات زیر 2 میلی متر نمونه های خاک و رسوب، نسبت شن، سیلت و رس در نمونه های رسوب بندهای اصلاحی (با مقادیر میانگین 53/90، 45/5 و 02/4، به ترتیب برای شن، سیلت و رس) با نسبت آنها در نمونه خاک های بالادست بندها تفاوت نسبتاً فاحشی داشت. نتایج نسبت D50 (بخش زیر 2 میلی متر) رسوبات به نمونه خاک بالادست بندهای اصلاحی (با میانگین 92/25) نیر نشان داد بیشتر بندهای اصلاحی در به دام انداختن ذرات شن و درشت تر از آن مؤثر بوده اما در نگهداری ذرات ریزتر کارایی کمتری داشته اند. بالابودن مقادیر D50 کل رسوبات (با میانگین 80/3) نیز تأییدکننده این مطلب بوده و نشان می دهد قسمت اعظم رسوبات به دام افتاده، درشت دانه هستند. شواهد محلی و مطالعات عرصه ای نیز نشان داد تعدادی از بندهای اصلاحی قرارگرفته در مسیر جریان واریزه ای در یک یا دو رخداد بارشی به طور کامل پر شده بودند.نتیجه گیری: نتایج تجزیه و تحلیل رسوب نشان داد بیشتر بندهای اصلاحی در نگهداری رسوبات واریزه ای و درشت دانه بسیار مؤثر بوده و مانع حرکت آنها به پایین دست شده اند. اما این بندها در به-دام انداختن رسوبات دانه ریز تأثیر کمی داشته و به نظر می رسد به روش های مکملی برای کنترل و به-دام انداختن رسوبات ریزدانه ناشی از جریان واریزه و جریان های بعدی، در پایین دست بندها نیاز باشد. هرچند نمی توان نقش این بندها در کاهش شدت جریان آب، کاهش دبی اوج سیلاب ها، حفاظت از جاده ها و مناطق مسکونی پایین دست و بسیاری اثرات دیگر را نادیده گرفت.

کارکرد اولیه چک آن است که به عنوان ابزار پرداخت در روابط تجاری و غیرتجاری مورد استفاده قرار می گیرد. در راستای تحقق این نقش، دستور پرداخت مبلغ مندرج در سند بایستی فوری و بدون وعده باشد. با وجود این، شناسایی برخی ویژگی ها و به خصوص وجود حمایت های خاص قانونی و همچنین اصول حاکم بر این سند سبب شده است در مواردی اشخاص نسبت به صدور چک وعده دار و یا به عنوان ابزار تضمین اقدام کنند. موضوعی که به نظر می رسد برخلاف کارکرد و موضوع این سند به عنوان ابزار پرداخت فوری است. استفاده از چک در این راستا سبب طرح این پرسش است که آیا می توان چنین نوشته ای را مشمول مقررات حاکم بر اسناد تجاری دانست و دارنده آن را محق به انتقال و یا دریافت وجه سند دانست؟ این نوشتار بر این فرضیه استوار است که هرچند چک وعده دار برخلاف کارکرد اصلی این سند، به عنوان ابزار پرداخت فوری است ولی بر مبنای مقررات اصلاحی قانون صدور چک مشمول مقررات قانونی، ویژگی ها و اصول حاکم بر اسناد تجاری است؛ اما صدور چک بابت تضمین ایفای تعهدات عینی، به جهت تعارض با موضوع و کارکرد این سند به عنوان ابزار پرداخت فوری، نه تنها سبب خروج آن از شمول قواعد و مقررات حاکم بر چک و به طور کلی اسناد تجاری است، بلکه چک در این راستا به عنوان ابزار تضمین بوده و مانند ضمانت نامه بانکی مبلغ آن قابل وصول نیست، مگر پس از الزام متعهد به ایفای تعهد اصلی و اثبات عدم انجام آن.

فرسایش خاک توأم با رشد جمعیت، تأمین آب، غذا و انرژی، تغییر اقلیم و کاهش تنوع زیستی یکی از مشکلات بزرگ محیط زیستی است. پیامدهای ناشی از فرسایش خاک را می توان با ابعاد مختلفی مورد بررسی قرار داد. از بعد مکانی هزینه-های مختلف فرسایش خاک به دو دسته هزینه های درون منطقه ای و برون منطقه ای قابل تقسیم اند. فرسایش خاک تأثیر منفی مستقیم و غیر مستقیم بر چرخه ی تولید و اقتصاد دارد. هدف این مطالعه برآورد و مقایسه ی خسارت اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم فرسایش خاک در کاربری های مختلف اراضی در حوزه ی آبخیز بهشت آباد است. به این منظور، خسارت مستقیم فرسایش خاک در کاربری های مختلف اراضی بر اساس روش جایگزینی عناصر اصلی حاصل خیزی خاک با کودهای شیمیایی محاسبه شد. به منظور برآورد مقدار خاک فرسوده شده از سطح کاربری های مختلف از نتایج مدل SWAT در این منطقه استفاده شد. خسارت غیرمستقیم فرسایش بر اساس هزینه ی مصرف شده برای احداث بندهای اصلاحی به علاوه خسارت ناشی از رسوب گذاری در پشت سدهای مخزنی برآورد شد. از خسارت های مربوط به ارزش های طبیعی و زیستی صرف نظر شد. طبق نتایج، بیش ترین میزان خسارت اقتصادی ناشی از فرسایش خاک مربوط به کاربری کشت دیم معادل 56 میلیون ریال در هر هکتار در سال برآورد شد؛ علت را می توان قرارگیری این اراضی در شیب های زیاد و عملیات نادرست کشاورزی در منطقه دانست. همچنین، کمترین خسارت برآوردی مربوط به کاربری باغی با 4/5 میلیون ریال در هکتار در سال بود که اهمیت تاج پوشش درختان و رعایت شیب مناسب در ایجاد باغ در حفاظت خاک را نشان می دهد. در این حوضه چرای مفرط و بهره برداری نامناسب از مراتع سبب بالا رفتن نرخ فرسایش و تولید رسوب در مراتع بالادست و درنتیجه 3/33 میلیون ریال خسارت فرسایش از هر هکتار در این کاربری می شود.

بهره­ برداری غیر اصولی از عرصه ­های طبیعی و  زراعی به­ منظور رفع نیازهای غذایی به­ خصوص در مناطق خشک و نیمه­خشک سبب رشد سریع فرسایش خاک و به دنبال آن کاهش کمی و کیفی آب زیرزمینی، افت محصولات کشاورزی و دامی و وقوع سیل­ های مخرب که به­جای نعمت، نغمت را برای آبخیزنشینان به­­همراه دارند، را در پی داشته است. از این رو، به منظور حفاظت از منابع آب و خاک، بهبود محیط زیست و ایجاد بستر مناسب توسعه پایدار در این نواحی، نیازمند مدیریت کارآمد برای استفاده از منابع آب و خاک می ­باشد. یکی از استعدادهای بالقوه مناطق خشک و بیابانی سامانه­ های سطوح آبگیر باران هستند که توانمندی بالایی در استحصال نزولات آسمانی در  جهت بهبود و توسعه این مناطق دارد. این پژوهش کارآیی بندهای خشکه چین در کنترل رسوب و افزایش سطح اراضی کشاورزی در منطقه نارون تفتان خاش را مورد بررسی قرار داد. برای انجام این پژوهش یکی از واحدهای هیدرولوژیکی از زیر شاخه ­های ابتدایی این منطقه که در آن اقدام به ساخت 15 بندهای خشکه چین  با مشارکت مردمی شده بود، انتخاب شد. ابتدا موقعیت بندها مشخص شد. سپس ابعاد و حجم هریک از آنها برآورد شد. همچنین میزان رسوبات تجمع یافته در مخزن هر یک از آنها برآورد شد. بدین منظور ارتفاع، رسوب در سه محل اندازه­ گیری و با بدست آوردن میانگین آنها و همچنین طول و عرض محدوده دارای رسوب، مساحت تحت پوشش این رسوبات مشخص شد. سپس حجم رسوبات در مخزن هر بند بر اساس معادله مربوطه محاسبه شد. نتایج نشان داد که برای احداث 15 بند خشکه چین در این سطح آبگیر 51/67 متر مکعب سنگ به ­کار رفته است که به­ طور متوسط سهم هر بند 5/4 متر مکعب بوده است. همچنین یافته ­ها نشان داد که رسوبات تجمع یافته در مخازن بندها و همچنین متوسط هر بند به ترتیب 6/42 و 8/2 متر مکعب بوده است. در مجموع این سازه­های اصلاحی باعث اصلاح 9/232 متر مربع زمین سنگلاخی شده است که سهم هر یک از آنها به­طور متوسط 5/15 متر مربع بوده است. به­طورکلی با ساخت هر متر مکعب بند اصلاحی خشکه چین در این منطقه، 63/0 متر مکعب رسوب قابل کنترل است و همچنین 5/3 متر مربع زمین سنگلاخی نیز اصلاح می­ شود. میزان رسوب در محدوده مورد بررسی 5/9 تن در هکتار برآورد شد.  نتیجه گیری می­شود بندهای اصلاحی خشکه چین یکی از گزینه­ های مناسب کنترل فرسایش و رسوب در آبراهه ­های ابتدایی حوضه­های آبخیزی است که مصالح سنگ در آن وجود دارد.